80 godina od otkrića najlona – materijala koji je promenio svet
19. februar
2016
Aleksandra
Mihajlović
„Ako gitara,
klavir i glas oblikuju muziku, a imejl, tekstovi i blogovi oblikuju
način komunikacije, onda najlon oblikuje – ideje“.
(Izvor:
DuPont, 12. oktobar 2015)
Prošle godine
navršilo se 80 godina odkada je Valas Karoters (Wallace Carothers),
istraživač zaposlen u američkoj kompaniji DuPont, godine 1935.
otkrio poliamid. Otkriće najlona jedno je od najvećih u 20. veku, ali
Karoters nije doživeo da vidi uticaj svog otkrića na savremen svet.
Izvršio je samoubistvo pre nego što je dočekao da vidi primenu najlona
za ženske čarape i padobrane. Karoters je bio sjajan naučnik, ali
melanholična ličnost, i najbolje se osećao u svojoj laboratoriji.
Novootkriveni poliamid – PA 6.6 – nazvan je „najlon“.
![](01%20Najlon%20Svet%20polimera%20Wallace%20Carothers%20Nyloncxd.jpg)
Valas Karoters
(1896–1937) – otac najlona
Šta je poliamid?
Poliamid (PA) je
makromolekul, tj. polimer kod koga su ponavljajuće jedinice povezane
amidnim grupama. Amidne grupe se nalaze u vuni i svili i to su ustvari
proteini (prirodni polimeri). Najlon je otkriven kao zamena za skuplju
svilu. Od njega se proizvode vlakna koja su istezljiva i imaju veliku
primenu u izradi tepiha, prostirki, užadi, šatora i sl.
![](02%20Najlon%20crvena%20tkanina%20Thumbs_images-4%20(1).jpg)
![](03%20Najlon%20zelena%20tkanina%20Thumbs_images-11.jpg)
Tkanine od
najlona
![](04%20Najlon%20Naslovnica%20Shutterstock_182528459_Twitter.jpg)
Ženske čarape
od najlona i danas su nezamenljive
Poliamid se,
međutim, koristi i u mnogim drugim industrijskim sektorima (mašinski
elementi, cevi i creva, ambalaža za hranu itd.).
![](05%20Najlon%20Tehnicki%20delovi%20Thumbs_images-4.jpg)
Tehnički delovi
od poliamida
![](06%20Najlon%20Nike_Classic_Cortez_Nylon_Womens_Light_Pink_SN007046_021750.jpg)
Klasične ženske
„Cortez“ patike marke „Nike“ od poliamida u svetloružičastoj boji
Poliamidi se
sastoje od ugljenika, vodonika, kiseonika i azota. To su kristalasti
(neprozirni) polimeri sa udelom kristalnosti od 30% do 45%. Gustina PA
je 1.120–1.160 kg/m3. Tačka topljenja standardnih poliamida u
opsegu je 220–260oC. Poliamidi jako apsorbuju vlagu.
Postoje različite
vrste poliamida koje se razlikuju po svojstvima i krajnjim primenama.
Osnovne vrste jesu: PA 6, PA 6.6, PA 6.12, PA 11, PA 12 i PA 4.6.
![](07%20Najlon%20Ambalaza%20Thumbs_images-16.jpg)
Poliamidna
creva kao ambalaža za hranu
![](08%20Najlon%20Svet%20polimera%20Elementi%20Thumbs_download.jpg)
Zupčanici – od
iste vrste materijala
Prednosti
poliamida su: jačina na udar, abraziona čvrstoća, dobra postojanost na
dejstvo rastvarača i ulja, nisko površinsko trenje, dobra otpornost na
trošenje i dobra žilavost na niskim temperaturama.
Nedostaci su: loša
otpornost na vlagu, pri čemu vlaga pogoršava električna i mehanička
svojstva, dimenzione promene usled apsorpcije vlage, potreba za zaštitom
od UV-zračenja, loša udarna žilavost u suvom stanju, kao i loša
postojanost na dejstvo jakih kiselina i baza.
![](09%20Najlon%20granule%20Thumbs_images-2.jpg)
Granule
poliamida
Najlon je doprineo
industrijskoj revoluciji 20. veka kada su iz temelja promenjene mnoge
industrijske grane. Mnogi proizvodi – poput odeće, užadi, oružja i
mašina – po prvi put su napravljeni od plastike.
![](10%20Najlon%20creva.jpg)
Poliamidna
tehnička creva
Otkriće
Najlon je i
materijal koji je doprineo pobedi saveznika u Drugom svetskom ratu,
zahvaljujući njegovoj primeni za izradu padobrana.
![](11%20Najlon%20padobran%20Nylon-was-taken-off-the-civilian-market-in-1942-and-went-into-war-to-make-parachutes-255791.jpg)
Padobrani od
najlona
Karoters to nije
doživeo. Ubio se u svojoj 41. godini. Rodio se u Americi 1896. i već kao
mlad bio je fasciniran mašinama i eksperimentima. Dobio je nadimak
„doktor“. Interesantno je da je najpre studirao engleski jezik, a da je
posle prešao na studije hemije. Doktorirao je na Univerzitetu Ilinois
1924. Posle je predavao na Univerzitetu Južne Dakote i počev od 1926. na
Harvardu.
Jedan od njegovih
radova, vezan za mogućnost kombinovanja hemikalija i vode u cilju
dobijanja vlakana, uočili su u kompaniji DuPont. Kako je Prvi
svetski rat bio završen, DuPont, koji je bio poznat po
proizvodnji municije, želeo je da proširi delatnost. Pozvali su
Karotersa i zatražili da bude na čelu istraživačkog departmenta u
Vilmingtonu u SAD. U ovoj kompaniji zaposlio se 1928. i odmah je počeo
da se bavi polimerima. U saradnji s timom naučnika, Karoters je otkrio
neopren, sintetički kaučuk koji je bio zamena za prirodni kaučuk. Iako
je neopren bio skuplji, našao je primenu za izradu đonova, creva, odeće
za vlažno vreme, plaštiranje kablova i sl.
Velika šansa se
ukazala 1931. kada je DuPont od Karotersa zatražio da razvije
sintetička vlakna koja bi mogla da budu zamena za svilu. U to su vreme
bili vrlo loši trgovinski odnosi između Japana i SAD, a Japan je dotada
bio glavni izvor svile za SAD. Godine 1935. Karoters je razvio
poliamidna vlakna koja su toplotno i hemijski postojana. Materijal je
nazvan „najlon“. Prvi proizvodi lansirani su na tržište 1938.
Godine 1936.
Karoters se oženio koleginicom iz firme, ali je izvršio samoubistvo pre
nego što mu se rodila ćerka. Tako pronalazač i otac najlona nije doživeo
da vidi veličinu svog otkrića.
Prva primena novog
vlakna bila je za izradu četkica za zube, a potom i za čarape. Prvog
dana prodaje čarapa u SAD prodato je 800.000 pari.
![](12%20Najlon%20cetkica%20za%20zube%20Nylon%20tothbrush.jpg)
Četkica za zube
bila je prva primena novootkrivenog materijala
![](13%20Najlon%20Cekanje%20po%20kisi%20the-nylon-stocking-is-75-years-old-15-638.jpg)
U Njujorku je
1940. godine samo u jednom danu prodato pet miliona pari čarapa;
prizor na
5. aveniji (foto Bettmann / Corbis)
Najlon se koristio
za civilne svrhe do 1942, jer je nakon toga počela njegova primena za
izradu padobrana u vojne svrhe.
![](14%20Najlon%20Gomila%20carapa%20the-nylon-stocking-is-75-years-old-24-638.jpg)
Čarape su
prikupljane za ratne potrebe, a kasnije su korišćene za izradu padobrana
(1942)
![](15%20Najlon%20Free%20the-nylon-stocking-is-75-years-old-26-638.jpg)
Godine 1943, tokom
Drugog svetskog rata, žene stoje u redu čekajući da dobiju
besplatne
najlon čarape koje su se delile iz kombija (foto American Stock / Getty
Images)
![](16%20Najlon%20Red%20the-nylon-stocking-is-75-years-old-28-638.jpg)
Prva posleratna
prodaja najlon čarapa u San Francisku izazvala je gužvu takvih razmera da su
novine pisale o „najlon nemirima“ (1945–1946)
![](17%20Najlon%20Proba%20carapa%20the-nylon-stocking-is-75-years-old-30-638.jpg)
Nakon Drugog
svetskog rata žene su odahnule; njihove omiljene najlon čarape
vratile
su se na police prodavnica (foto Bettmann / Corbis)
![](18%20Najlon%20Danas%202014-hot-font-b-fashion-b-font-new-women-s-font-b-tights-b-font-stockings.jpg)
Najlon čarape su
prva asocijacija vezana za poliamid
Korišćeni izvori:
www.express.co.uk
http://polyamidefabric.com
www.slideshare.net
|